GLOSSARY

سیناپس (Synapse) محل ارتباط عملکردی میان یک نورون (Neuron) و سلول دیگری است که امکان انتقال اطلاعات عصبی را فراهم می‌کند. سلول هدف می‌تواند نورون دیگری، یک فیبر عضلانی یا در برخی مسیرها یک سلول غده‌ای باشد. سیناپس‌ها بخش اساسی شبکه ارتباطی دستگاه عصبی هستند و میلیاردها ارتباط میان سلول‌های عصبی از طریق آنها برقرار می‌شود. بیشتر سیناپس‌های دستگاه عصبی انسان از نوع سیناپس شیمیایی (Chemical Synapse) هستند. در یک سیناپس شیمیایی، بخش ارسال‌کننده پیام پایانه پیش‌سیناپسی (Presynaptic Terminal) نام دارد. سلولی که پیام را دریافت می‌کند دارای بخش پس‌سیناپسی (Postsynaptic) است. میان این دو بخش فضای بسیار کوچکی به نام شکاف سیناپسی (Synaptic Cleft) وجود دارد. پایانه پیش‌سیناپسی دارای وزیکول‌های کوچکی است که انتقال‌دهنده‌های عصبی (Neurotransmitters) را ذخیره می‌کنند. هنگامی که پتانسیل عمل (Action Potential) در طول آکسون حرکت کرده و به پایانه عصبی می‌رسد، تغییر ولتاژ غشاء باعث باز شدن کانال‌های کلسیمی ولتاژوابسته می‌شود. یون‌های کلسیم (Ca²⁺) وارد پایانه پیش‌سیناپسی می‌شوند. افزایش کلسیم داخل پایانه باعث می‌شود برخی وزیکول‌های سیناپسی با غشای سلول ادغام شوند. در نتیجه انتقال‌دهنده عصبی از طریق فرایند اگزوسیتوز (Exocytosis) به شکاف سیناپسی آزاد می‌شود. مولکول‌های انتقال‌دهنده سپس در این فضای کوچک انتشار پیدا می‌کنند و به گیرنده‌های اختصاصی موجود روی غشای سلول پس‌سیناپسی متصل می‌شوند. اتصال انتقال‌دهنده عصبی به گیرنده می‌تواند فعالیت کانال‌های یونی یا مسیرهای پیام‌رسانی داخل سلولی را تغییر دهد. نتیجه این فرایند بسته به نوع انتقال‌دهنده و گیرنده می‌تواند تحریکی (Excitatory) یا مهاری (Inhibitory) باشد. پاسخ تحریکی معمولاً احتمال رسیدن غشای نورون پس‌سیناپسی به آستانه ایجاد پتانسیل عمل را افزایش می‌دهد. پاسخ مهاری معمولاً احتمال ایجاد پتانسیل عمل را کاهش می‌دهد. یک نورون می‌تواند هم‌زمان تعداد بسیار زیادی پیام تحریکی و مهاری دریافت کند. نورون این ورودی‌ها را از نظر زمانی و مکانی با یکدیگر ادغام می‌کند و نتیجه آنها بر ایجاد یا عدم ایجاد پتانسیل عمل جدید اثر می‌گذارد. این فرایند یکی از پایه‌های پردازش اطلاعات در دستگاه عصبی است. انتقال‌دهنده‌های عصبی مختلفی در سیناپس‌ها فعالیت می‌کنند. گلوتامات (Glutamate) یکی از مهم‌ترین انتقال‌دهنده‌های تحریکی دستگاه عصبی مرکزی است. GABA یکی از مهم‌ترین انتقال‌دهنده‌های مهاری مغز محسوب می‌شود. دوپامین، سروتونین، نورآدرنالین و استیل‌کولین نیز در شبکه‌های مختلف عصبی نقش دارند. پس از انتقال پیام، اثر انتقال‌دهنده عصبی باید به‌طور مناسب پایان یابد تا سیناپس برای پیام‌های بعدی آماده شود. این کار می‌تواند از طریق برداشت مجدد انتقال‌دهنده، تجزیه آن توسط آنزیم‌ها یا انتشار آن از ناحیه سیناپسی انجام شود. علاوه بر سیناپس‌های شیمیایی، نوع دیگری به نام سیناپس الکتریکی (Electrical Synapse) نیز وجود دارد. در این نوع ارتباط، سلول‌ها از طریق اتصالات شکاف‌دار (Gap Junctions) به یکدیگر متصل هستند و جریان یونی می‌تواند با سرعت زیادی میان آنها منتقل شود. بنابراین سیناپس فقط یک نقطه اتصال ساختمانی نیست، بلکه یک سامانه تخصص‌یافته برای انتقال، تنظیم و پردازش اطلاعات است.