GLOSSARY

حس بویایی (Sense of Smell/Olfaction) حس شیمیایی تشخیص مولکول‌های فرّار معلق در هوا از طریق گیرنده‌های بویایی در سقف حفره بینی است که در طعم غذا، هشدار خطر (دود، گاز و غذای فاسد)، حافظه و هیجان نقش مهمی دارد.

ویژگی‌ها

• تنوع: انسان حدود ۴۰۰ نوع گیرنده بویایی فعال دارد و با ترکیب فعالیت آنها می‌تواند هزاران (و طبق برخی برآوردها بسیار بیشتر) بو را تشخیص دهد.
• مسیر مستقیم: بویایی تنها حسی است که پیش از قشر از تالاموس عبور نمی‌کند و مستقیماً با آمیگدال و هیپوکامپ ارتباط دارد؛ دلیل برانگیختن قوی خاطرات و هیجان‌ها با بوها.
• سازگاری سریع: پس از چند دقیقه، بوی ثابت محیط کمتر حس می‌شود.
• دو مسیر: بویایی جلوبینی (از بیرون) و بویایی پشت‌بینی (از دهان هنگام خوردن؛ بخش اصلی طعم).

اصلاح علمی

باور قدیمی که «حس بویایی انسان ضعیف است» نادرست است؛ حساسیت بویایی انسان برای برخی بوها با سگ‌ها و جوندگان قابل مقایسه یا حتی بهتر است.

کاربرد بالینی

• آنوسمی و هیپوسمی: پس از عفونت ویروسی (کووید-۱۹)، ضربه به سر و پولیپ بینی.
• پاروسمی: تحریف بو (بوهای معمولی ناخوشایند حس می‌شوند).
• کاهش بویایی: نشانه زودرس پارکینسون و آلزایمر.

ارتباط با ورزش

• بوها و عملکرد: شواهد برای اینکه بوهایی مانند نعناع یا قهوه عملکرد ورزشی را به‌طور معنادار بهبود دهند محدود و ناهمگون است؛ اثر احتمالی بیشتر روانی و انگیزشی است.
• آمونیاک (Smelling Salts): در وزنه‌برداری و هاکی برای برانگیختگی استفاده می‌شود؛ رفلکس تنفسی و هوشیاری ایجاد می‌کند، اما شواهد برای افزایش قدرت ضعیف است و استفاده از آن برای پوشاندن علائم ضربه مغزی خطرناک است.
• مثال کاربردی: هرگز از آمونیاک برای «بیدار کردن» ورزشکار گیج پس از ضربه به سر استفاده نکنید؛ این کار ممکن است علائم را پنهان کرده و حرکت ناگهانی گردن ایجاد کند.