GLOSSARY

بافت چربی (Adipose Tissue) نوعی بافت همبند تخصص‌یافته است که بخش عمده سلول‌های آن را سلول‌های چربی یا آدیپوسیت‌ها (Adipocytes) تشکیل می‌دهند. این بافت در قسمت‌های مختلف بدن قرار دارد و علاوه بر ذخیره انرژی، در تنظیم متابولیسم، حفاظت از اندام‌ها، عایق‌بندی حرارتی و ترشح مواد پیام‌رسان نقش دارد. در آدیپوسیت‌ها انرژی عمدتاً به شکل تری‌گلیسرید (Triglyceride) ذخیره می‌شود. تری‌گلیسرید از اتصال سه اسید چرب به یک مولکول گلیسرول تشکیل شده است و یکی از مهم‌ترین شکل‌های ذخیره انرژی در بدن محسوب می‌شود. بافت چربی فقط مجموعه‌ای غیرفعال از ذخایر انرژی نیست، بلکه یک بافت زنده و از نظر متابولیکی فعال است. این بافت دارای عروق خونی و اعصاب است و می‌تواند با سایر اندام‌ها ارتباط برقرار کند. دو نوع مهم بافت چربی در انسان بافت چربی سفید (White Adipose Tissue) و بافت چربی قهوه‌ای (Brown Adipose Tissue) هستند. بافت چربی سفید بیشترین سهم از چربی ذخیره‌ای بدن بزرگسالان را تشکیل می‌دهد. آدیپوسیت‌های سفید معمولاً دارای یک قطره بزرگ چربی هستند که بخش عمده فضای داخل سلول را اشغال می‌کند. مهم‌ترین وظیفه این سلول‌ها ذخیره انرژی به شکل تری‌گلیسرید و آزاد کردن اسیدهای چرب در زمان افزایش نیاز بدن به انرژی است. بافت چربی قهوه‌ای از نظر ساختار و عملکرد با چربی سفید تفاوت دارد. سلول‌های چربی قهوه‌ای دارای تعداد زیادی میتوکندری هستند و معمولاً قطرات چربی کوچک‌تری دارند. این بافت در فرایندی به نام ترموژنز (Thermogenesis) می‌تواند بخشی از انرژی مواد غذایی را به گرما تبدیل کند. پروتئینی به نام UCP1 در میتوکندری سلول‌های چربی قهوه‌ای نقش مهمی در این فرایند دارد. مقدار و فعالیت چربی قهوه‌ای در انسان به عواملی مانند سن و شرایط محیطی وابسته است. علاوه بر این دو نوع، سلول‌هایی با ویژگی‌های بینابینی تحت عنوان آدیپوسیت‌های بژ (Beige Adipocytes) نیز شناخته شده‌اند که در شرایط خاص می‌توانند ویژگی‌های ترموژنیک بیشتری پیدا کنند. از نظر محل قرارگیری نیز چربی بدن را می‌توان به بخش‌های مختلف تقسیم کرد. چربی زیرجلدی (Subcutaneous Fat) در زیر پوست قرار دارد و در ذخیره انرژی، حفاظت مکانیکی و عایق‌بندی حرارتی مشارکت می‌کند. چربی احشایی (Visceral Fat) در اطراف برخی اندام‌های داخلی حفره شکمی قرار دارد. محل تجمع چربی از نظر متابولیکی اهمیت دارد و چربی احشایی زیاد معمولاً ارتباط قوی‌تری با برخی اختلالات متابولیکی دارد. بافت چربی همچنین می‌تواند در اطراف بعضی اندام‌ها نقش محافظ مکانیکی داشته باشد و بخشی از نیروهای واردشده به آنها را جذب کند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های بافت چربی توانایی آن در ذخیره و آزادسازی انرژی بر اساس وضعیت متابولیکی بدن است. پس از مصرف غذا و در شرایطی که انرژی دریافتی بیشتر از نیاز فوری بدن باشد، بخشی از اسیدهای چرب می‌تواند در آدیپوسیت‌ها به شکل تری‌گلیسرید ذخیره شود. هورمون انسولین (Insulin) در تنظیم این وضعیت نقش مهمی دارد و به ایجاد شرایط مناسب برای ذخیره انرژی پس از غذا کمک می‌کند. زمانی که بدن به انرژی بیشتری نیاز دارد، تری‌گلیسریدهای ذخیره‌شده می‌توانند طی فرایندی به نام لیپولیز (Lipolysis) تجزیه شوند. در این فرایند اسیدهای چرب و گلیسرول از ذخایر چربی آزاد می‌شوند. اسیدهای چرب می‌توانند از طریق خون به بافت‌هایی مانند عضله منتقل شوند و برای تولید انرژی مورد استفاده قرار گیرند. درون سلول‌های مصرف‌کننده انرژی، اسیدهای چرب می‌توانند طی بتا اکسیداسیون (Beta-Oxidation) تجزیه شوند و محصولات حاصل از آنها وارد مسیرهای تولید ATP شوند. این فرایند به‌ویژه در فعالیت‌های طولانی‌تر و شرایطی که متابولیسم هوازی سهم زیادی در تأمین انرژی دارد اهمیت پیدا می‌کند. بافت چربی علاوه بر نقش ذخیره‌ای، یک اندام درون‌ریز (Endocrine Organ) نیز محسوب می‌شود. آدیپوسیت‌ها و سایر سلول‌های موجود در این بافت مواد پیام‌رسان متعددی تولید می‌کنند که برخی از آنها آدیپوکاین (Adipokine) نامیده می‌شوند. لپتین (Leptin) یکی از این مواد است که اطلاعات مربوط به وضعیت ذخایر انرژی را به سیستم‌های تنظیم‌کننده بدن منتقل می‌کند و در تنظیم دریافت غذا و تعادل انرژی نقش دارد. آدیپونکتین (Adiponectin) نیز یکی دیگر از آدیپوکاین‌های مهم است که با تنظیم متابولیسم گلوکز و اسیدهای چرب و حساسیت به انسولین ارتباط دارد. بافت چربی همچنین می‌تواند مواد مرتبط با التهاب را تولید کند. افزایش بیش از حد و اختلال عملکرد بافت چربی، به‌ویژه در چاقی، می‌تواند با تغییر در ترشح آدیپوکاین‌ها و افزایش التهاب مزمن خفیف همراه باشد. این وضعیت می‌تواند با مقاومت به انسولین (Insulin Resistance) و افزایش خطر اختلالات متابولیکی ارتباط داشته باشد. با این حال، مقدار چربی بدن به‌تنهایی تمام وضعیت متابولیکی فرد را مشخص نمی‌کند و محل ذخیره چربی، عملکرد بافت، فعالیت بدنی، ژنتیک و سایر عوامل نیز اهمیت دارند. بافت چربی در متابولیسم برخی هورمون‌ها نیز مشارکت دارد و می‌تواند بر محیط هورمونی بدن تأثیر بگذارد. بنابراین تغییرات بسیار شدید در مقدار چربی بدن، چه افزایش زیاد و چه کاهش بیش از حد، ممکن است بر برخی عملکردهای طبیعی بدن اثر بگذارد. وجود مقدار کافی چربی برای عملکرد طبیعی بدن ضروری است و هدف فیزیولوژیک حذف کامل چربی بدن نیست.